Terug naar 't begin van de eeuw...
...het begin van de film.
We gaan 't hebben over de eerste films en hun publiek.
Maar ook over de figuren op de achtergrond: Schrijvers, kunstenaars...
...die reikhalzend naar 't filmtijdperk en de moderne wereld uitkeken.
VERHALEN UIT DE GROTE STAD
Film was vanaf 't begin iets van de stad.
Rond de eeuwwisseling werden de steden groter...
...en het leven jachtiger. De film hielp om daaraan te wennen.
In de film werden opwinding en angst van 't moderne leven gedramatiseerd.
In de 19de eeuw was bijna elke Europese stad 'n doolhof van smalle straatjes.
Maar deze moesten plaatsmaken voor nieuwe straten en gebouwen.
In Parijs liet baron Haussmann hele wijken slopen...
...voor boulevards en fraaie gebouwen.
Parijs was 'n blauwdruk voor 'n toekomst met steeds meer mensen.
De stad trok hordes mensen aan.
De geboorte van de metropool.
Steden die door hun explosieve groei uit hun voegen barstten.
Een ontwikkeling die niet te stuiten leek. Nog even en iedereen woonde in 'n stad.
De criticus Thomas Carlyle vond dat 'n angstaanjagend vooruitzicht.
Die levende massa...
...die door de straten stroomt. Van allerlei pluimage.
Weet gij waar ze vandaan komen, waar ze heen gaan?
Het zijn verschijningen. Wat anders?
Maar 't was niet alleen ellende.
Baudelaire vond de stad de ideale achtergrond...
...voor 'n nieuwe wereldvisie.
Zelf was hij 'n flaneur, 'n objectieve waarnemer.
Ik vind 't heerlijk hier, te midden van de eb en vloed van de menigte.
Weg van huis, maar toch voel ik me thuis.
Het centrum van de wereld, en toch kan ik me verborgen houden voor de wereld.
De menigte laadt me op, als 'n reservoir van elektrische energie.
Ik ben 'n spiegel, zo groot als de menigte.
Een caleidoscoop, begiftigd met bewustzijn.
Ze kijken, dus ben ik.
Met de komst van de film verscheen Baudelaires menigte op 't scherm.
De camera stelde je in staat nog afstandelijker te zijn.
Je hoefde geen dichter te zijn om 't stadsleven als schouwspel te zien.
Je kon binnen in 't donker naar de straat zitten kijken.
Deze Parijse stadstaferelen waren de eerste filmonderwerpen.
In 1897 was de film nog steeds iets nieuws in Parijs.
Een liefdadige organisatie wou er publiek mee lokken.
En dus zetten ze 'n feesttent op vlak bij de Champs Elysées.
En inderdaad, op 4 mei was de tent 's middags afgeladen.
Het was 'n sjieke aangelegenheid...
...met ongetwijfeld 't deftigste filmpubliek tot dan toe.
Plotseling ging de projectorlamp uit.
Het was 'n gaslamp. De operateur zag niks en er ontsnapte gas.
Toen hij 'm weer wilde aansteken...
...vatte de projector vlam en in 'n mum van tijd stond de tent in lichterlaaie.
Het dodental liep op tot 140.
De Franse kranten stonden er bol van wegens 't aantal prominenten.
Ook elders haalde 't drama, 't eerste in de filmgeschiedenis, de voorpagina.
Geen best begin. Filmvertoningen werden voortaan streng gecontroleerd.
Maar wat er nog bijkwam, was 't irrationele gevoel...
...dat de bioscoop 'n gevaarlijke plek was.
Ondanks deze ramp en kleinere branden in andere steden...
...kwam er meer publiek. Maar 't raakte uitgekeken op wat 't te zien kreeg.
Wat de film nodig had, was nieuw materiaal.
Dus werden er gebeurtenissen voor de camera in scène gezet.
Brandbestrijding was geen origineel thema.
Op foto's en toverlantaarnplaatjes...
...was 't thema al steeds verder uitgewerkt.
Film maakte 't nog indringender.
Het spannendste van "Life of an American fireman" was niet de brand...
...maar de wilde rit erheen.
Een tijdje leek 't erop of er niets anders gefilmd werd dan wilde ritten.
Het doel van de rit deed er steeds minder toe.
Als er maar mensen, rijtuigen, en zelfs dieren door de stad raasden...
...en er 'n dolle boel van maakten.
Overal vonden de victorianen materiaal voor hun sensatiezucht.
Vlak voor 't filmtijdperk was er de jacht geweest op Jack the Ripper...
...in de straten van Whitechapel.
De sensatiebladen lieten elk gruwelijk detail zien...
...als was het 'n storyboard.
Zoiets was nog nooit verfilmd. Maar als dat nou wel gebeurde?
Één man had de moed van zijn verbeelding.
Guillaume Apollinaire, dichter en journalist, hield van schandalen.
Een van z'n helden was markies De Sade.
In 1901 richtten we 't Internationale Cinematografische Gezelschap op.
We zorgden voor 'n aantal filmsensaties...
...door precies op de juiste plaats te zijn...
...op 't juiste moment.
Met hulp van 'n bediende...
...filmden we via 'n sleutelgat hoe onze president zich dagelijks toiletteerde.
Onze camera's waren aanwezig bij de geboorte van de prins van Albanië.
We hebben zelfs vastgelegd hoe de grootvizier...
...in opdracht van z'n meester vergiftigd werd.
Onze films werden legendarisch. Het publiek kon nauwelijks wachten.
Maar er was één onderwerp dat zelfs aan onze camera's was ontsnapt:
Een echte misdaad.
We waren zo enthousiast dat we blind waren...
...voor de praktische problemen die zich voordeden bij 't maken van zo'n film.
Eerst wilden we acteurs gebruiken, maar hoe konden we ons publiek bedriegen...
...dat gewend was aan levensechte beelden?
Nee, dat was moreel onaanvaardbaar.
We moesten dus wel ons eigen...
...incident creëren.
En daarvoor huurden we 'n villa in 'n buitenwijk.
We besloten 'n hinderlaag te leggen en passanten zover te krijgen...
...dat ze met ons meegingen.
Een jong, verliefd stel en 'n gedistin- geerde heer op weg naar 't theater.
Overweldigd door de gebeurtenissen lagen de tortelduifjes in bed.
En toen we de heer uitlegden wat de bedoeling was...
...was hij, zoals u zult zien, onmiddellijk enthousiast...
...op voorwaarde dat we z'n anonimiteit konden garanderen.
Onze nieuwe film deed heel wat stof opwaaien.
Kranten kwamen met extra edities en 't publiek stroomde toe.
De jongedame bleek de vrouw van 'n Balkan-premier te zijn...
...en haar minnaar 'n Duitse troonopvolger.
De politie vermoedde uiteraard niets.
Die dacht dat 't nagespeeld was, ondanks onze bewering dat 't echt was.
Maar uiteindelijk vonden ze hun dader, een beklagenswaardige Levantijn,
...die niet met 'n bevredigend alibi kon komen.
En opnieuw kropen we door 't oog van de naald.
Onze fotograaf woonde de executie bij.
Een nieuwe scène in ons programma.
Apollinaire publiceerde 't verhaal van de denkbeeldige moordfilm in 1904.
Hij wist al wat filmers nu ook snel ontdekten.
Misdaad is 't verhaal van de stad.
Misdaadfilms waren razend populair.
Misdaad als spektakel. Ontdekking en moraliteit waren minder belangrijk.
Begin deze eeuw schoten de bioscopen uit de grond.
In Amerika waren dat de nickelodeons. Entree: 'n stuiver.
Winkels omgebouwd tot bioscoop.
Er was zelfs 'n bouwpakket voor de gevel. Makkelijk in elkaar te zetten.
U kon de eerste in de straat zijn met uw eigen doe-het-zelf-Odeon.
Er waren voorstellingen van 8 uur 's ochtends tot middernacht.
De huispianist lokte mensen naar binnen.
Een bezoek aan de bioscoop werd al gauw 'n nieuw stadsritueel.
Alleen in 't donker, maar toch onderdeel van 'n menigte. Dat sprak wel aan.
De Russische dichter Alexander Blok...
...schreef 'n vriend over de vreemde aantrekkingskracht van de bioscoop.
Je wordt er naar binnen gezogen als in 'n literair verhaal.
Het enige wat je kunt doen, is er zo snel mogelijk langslopen.
Ik was gisteren op weg naar jou. En toen ik langs die bioscoop kwam...
...ging ik naar binnen en bleef 'n uur.
En nu ben ik er weer.
De eerste tien jaar waren bioscoop- programma's een rommeltje.
Je wist niet waar de ene film eindigde en de andere begon.
Anders dan bij concerten kon je komen en gaan wanneer je wilde.
Het was voor 't eerst dat 't publiek in 't donker zat.
In 'n gewoon theater bleef 't licht aan.
Bioscopen hadden in 't begin 'n slechte naam.
Algauw deden allerlei verhalen de ronde.
Het publiek was luidruchtig en trok zich nergens wat van aan.
Bioscopen waren populair bij prostituées.
Het was er warm en ze zochten er klandizie.
Maxim Gorki schreef in 1896 'n verhaal...
...gebaseerd op de zelfmoord van 'n prostituée.
Hij beschreef haar wanhoop na 't zien van 'n normaal gezinsleven...
...in de film "Baby's ontbijt" van Lumière.
En 15 jaar later imiteerde 't leven de kunst in de Russische stad Pskov...
...toen 'n man zich op hetzelfde moment als de figuur op 't scherm doodschoot.
Noem je dit een avondje uit?
Walgelijk.
Het is net 'n varkensstal.
Een Russische varkensstal.
In Parijs zijn de Salles de Cinéma heel wat eleganter.
Daar komt de crème de la crème.
Ik ga ervoor zorgen dat er hier wat verandert...
...te beginnen bij de bioscoopgangers.
Dit schorriemorrie moet eruit.
En daarna maak ik de boel schoon en maak ik 't net zo mooi als in Parijs.
Er komen ouvreuses die de mensen hun stoel wijzen. En 'n foyer.
En daar komt 'n salonorkestje.
Het wordt grandioos. Net als in Parijs.
En toen madame Vassilieva, dochter van 'n goudhandelaar...
...twee luze bioscopen in Sint-Petersburg opende...
...noemde ze die "Net als Parijs" en "Net als Nice".
Het gebeurde niet alleen in Rusland.
Rond 1908 ontstond er overal 'n nieuw soort bioscoop.
Het was niet alleen 't decor, maar de hele sfeer. Voortaan heetten bioscopen...
...Princess, Alhambra, Regal, Palace.
Sommige waren ook echt 'n paleis.
Ze trokken publiek met 'n ontwikkelder smaak. Dus kwamen er andere films.
Producenten zochten in de literatuur naar geschikte onderwerpen.
De moord op prinses Tarakanova door Catharina de Tweede.
De film waarmee de trend was ingezet, ging over de Duc de Guise...
...en was in Frankrijk gemaakt.
Voor 't eerst waren er echte acteurs te zien.
De muziek was van Saint-Saëns.
Het lot van oude, zondige beschavingen...
...fascineerde de bewoners van 't nieuwe Sodom en Gomorra.
De steden van de Nieuwe Wereld waren explosief gegroeid...
...door de stroom Europese immigranten.
Het publiek was net zo gefascineerd door 't getto...
...als door historisch melodrama.
Het heden haalde 't verleden in en gangsters werden de nieuwe helden.
D.W. Griffith maakte meestal historische epossen...
...maar in 1912 filmde hij in 'n achterbuurt van New York.
Lucky Luciano woonde vlakbij. Maar hij was toen nog 'n kind.
Maar misschien heeft hij Griffith wel "The musketeers of Pig Alley" zien filmen.
Dat was een van de eerste gangsterfilms. Misschien wel met echte gangsters.
Maar Griffith was geen trendsetter.
Hij vertrok om z'n eerste bijbelse epos te maken in Hollywood.
Anderen durfden de uitdaging wel aan.
Het jaar daarop maakte George Tucker 'n realistische film...
...over blanke slavernij en corruptie op hoog niveau.
"Traffic in souls" heeft 'n happy ending.
De blanke slavenhandelaar wordt door de politie gepakt.
Maar in de Oude Wereld...
...waren de happy endings schaars.
In Russiche films is de stad 'n poel des verderfs...
...waar de kloof tussen rijk en arm corruptie in de hand werkt.
Hier is de heldin 'n wees.
En, zakdoeken klaar, we zien haar als slachtoffer van de grote stad.
Maar de film neemt 'n verrassende wending wanneer ze zelf keihard wordt.
Haar verleider is slachtoffer geworden en zij is de schurk.
Naar Maxim's, dames en heren. Anders komen we te laat.
Inmiddels deed zich in Frankrijk iets nieuws voor.
Een nieuw avonturenverhaal...
...met 'n hoofdschurk en 'n sinistere handlangster.
Een macabere wereld van ongelooflijke plots en nipte ontsnappingen.
Zigomar was de eerste ster van deze nieuwe golf.
Het leed geen twijfel dat hij iedereen te slim af was.
Als de politie hem bijna heeft, komt hij weer met 'n meesterzet.
Maar de koning der schurken was Fantômas...
...al in heel Europa bekend uit boeken...
...voordat filmmaatschappij Gaumont hem op 't scherm bracht.
Jeuve heeft de ondankbare taak Fantômas op te sporen.
Fantômas weet steeds te ontkomen en Jeuve vraagt zich af of hij wel bestaat.
Z'n collega's beginnen te vermoeden dat de schurk zich als Jeuve vermomd heeft.
Fantômas is 'n meester in vermommingen.
Hij is door en door slecht. Toch is hij de held...
...in 'n wereld waarin sensatie en kunde belangrijker zijn dan moraliteit.
Z'n voorgangers waren de monsters van de vorige eeuw:
Sweeney Todd, Jekyll en Hyde, 't Spook van de Opera.
Hun afkeer van normaliteit bracht ze tot gruwelijke excessen.
Ze lokten mensen in hun schuilplaatsen.
Maar Fantômas is 'n virtuoos van de grote stad.
Een sinistere flaneur die overal en nergens is.
Amerika kwam met 'n heel ander soort held, of heldin.
Pearl White werd beroemd in "The perils of Pauline", als de jongedame in nood...
...die zelf de misdaad gaat bestrijden.
Het is braaf en eerlijk vergeleken bij de immorele wereld van Fantômas.
Pauline was zo'n succes dat er 'n hele nieuwe generatie opvolgers ontstond.
De internationale filmwereld werd in WOI gedomineerd door Amerika.
Duitsland ontwikkelde z'n eigen filmindustrie. Een nieuw soort fantasie...
...die teruggreep op de Duitse folklore en Hollywood nieuwsgierig maakte.
De Duitse film liet sinistere figuren zien met occulte krachten.
Eerst in 'n historisch kader, maar al gauw in 't heden.
Fritz Lang ontketende de meest sinistere van allemaal: Dr. Mabuse.
Mabuse heerst over z'n misdaadimperium via omkoping en hypnotisme.
Hij is ook 'n meester in vermommingen, maar hij is vooral 'n geniaal manipulator.
Wie hij in z'n macht heeft, spookt als 'n zombie door de stad...
...en doet was hem is opgedragen.
Anders dan Fantômas wil Mabuse dat de hele wereld aan zijn voeten ligt.
In de jaren daarna werden zijn methoden vergeleken met die van de nazi's.
De surrealisten wilden 'n nieuwe mythologie van de stad.
Ze wendden zich instinctief tot de film en tot Fantômas...
...als hun poëtische inspiratie.
De eerste films gingen over 't leven in de stad...
...maar 't publiek wilde niet 't echte leven, maar 'n illusie.
Snelheid, gevaar en ontsnapping...
...heel iets anders dan 't leven dat ze kenden.
In de filmstudio werd van de stad 'n andere realiteit gemaakt.
En in de bioscoop probeerde je nieuwe identiteiten uit.
Het was 'n wraakoefening op de realiteit.